Çalışanın Yaptığı Buluş Kime Aittir? Türk Hukukunda Hizmet Buluşları

Bir üretim firmasında çalışan bir mühendis, uzun bir hafta sonu boyunca, bir kısmını evde çalışarak, üretimdeki bir sorunu yeni ve akıllıca bir mekanizmayla çözer. Üç ay sonra şirket bu buluş için patent başvurusu yapmak ister. Mühendis buluşun kendisine ait olduğunu düşünür, çünkü fikri o üretmiştir; işveren ise buluşun kendisine ait olduğunu düşünür, çünkü maaşı o ödemektedir. İkisi de kısmen yanılır ve bu meseleyi çözen kural, her ikisinin de beklediğinden daha belirgindir.

Bu, bir vekilin en sık karşılaştığı mülkiyet sorularından biridir ve yanlış yapıldığında maliyeti yüksektir. Yanlış kişi adına yapılan ya da kanuni bildirim adımları izlenmeden yapılan bir patent başvurusu, sonradan tam da buluşu meydana getiren çalışan tarafından sorgulanabilir. Bu meseleyi düzenleyen kurallar 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu ile Çalışan Buluşlarına Dair Yönetmelik'te yer alır ve buluşlara ilişkin bir sözleşme imzalanmış olsun ya da olmasın uygulanır.

Türk hukuku çalışan buluşlarını ikiye ayırır

Başlangıç noktası, sonrasında gelen her şeyi belirleyen bir ayrımdır. 6769 sayılı Kanun, bir çalışanın meydana getirdiği buluşu hizmet buluşu ve serbest buluş olarak ayırır.

Hizmet buluşu, çalışanın iş ilişkisi sırasında, kendisine verilen görevleri yerine getirirken ya da büyük ölçüde işyerinin deneyiminden, kaynaklarından veya faaliyetinden yararlanarak gerçekleştirdiği buluştur. Yukarıdaki hafta sonu mekanizması büyük olasılıkla bir hizmet buluşudur, çünkü işin bir kısmı evde yapılmış olsa bile buluş, mühendisin iş başında edindiği üretim bilgisinden doğmuştur. Ölçüt, buluşun nerede ve hangi saatte yapıldığı değildir. Ölçüt, buluşun işle olan bağıdır.

Serbest buluş ise geri kalan her şeydir: çalışanın, işle ya da işverenin faaliyet alanıyla gerçek bir bağı olmadan meydana getirdiği buluş. Bir lojistik şirketinin muhasebecisinin kendi vaktinde icat ettiği bir bahçe aleti serbest buluştur. İşverenin bunun üzerinde otomatik bir hakkı yoktur; ancak göreceğimiz gibi, serbest buluşlar dahi bir bildirim yükümlülüğü taşır.

Belirleyici olan bir ölçüt daha vardır: zaman. Hizmet buluşu, buluşun iş ilişkisi sürerken yapılmış olmasını gerektirir. İş ilişkisi sona erdikten sonra meydana getirilen bir buluş, kural olarak işverenin hizmet buluşu rejimine girmez. Bu nedenle istifa ya da fesih tarihiyle buluşun tamamlandığı tarih arasındaki ilişki çoğu zaman tartışmanın merkezine oturur. İşten ayrılmadan hemen önce büyük ölçüde olgunlaşmış bir buluşu, çalışanın ayrıldıktan sonra kâğıda dökmesi, mülkiyeti otomatik olarak ona geçirmez; bakılan şey, buluşun fikrî olarak ne zaman ortaya çıktığı ve işverenin kaynaklarından ne ölçüde beslendiğidir. Bu da, neyin ne zaman yapıldığına dair tarihli kayıtların değerini bir kez daha gösterir.

Çalışan, buluşu gecikmeksizin yazılı olarak bildirmek zorundadır

İşte hem şirketlerin hem çalışanların atladığı adım ve uyuşmazlıkların çoğu burada başlar. Çalışan bir hizmet buluşunu tamamladığında, kanun bildirim yükümlülüğünü buluşu yapan kişiye yükler: buluş, gecikmeksizin ve yazılı olarak işverene bildirilmelidir. Bildirimde teknik sorun, çözüm ve buluşa nasıl ulaşıldığı, işverenin neyin meydana getirildiğini anlamasına yetecek ayrıntıda açıklanır.

Bu bir nezaket değildir. Yazılı bildirim, işverenin buluşa hak talep etme süresini başlatır; düzgün ve tarihli bir bildirim, uyuşmazlık iki yıl sonra bir hukukçunun önüne geldiğinde herkesin keşke elinde olsa dediği belgedir. Koridorda yapılan sözlü bir hatırlatma bildirim sayılmaz.

Buluşa birden fazla çalışan katkıda bulunduysa bildirim birlikte yapılır. Serbest buluşlar daha hafif ama yine de gerçek bir yükümlülük taşır: çalışan, iş ilişkisi sırasında yaptığı serbest buluşu yine de işverene bildirmek zorundadır; böylece işveren, buluşun gerçekten kendi faaliyet alanı dışında kalıp kalmadığını değerlendirebilir. Yalnızca işverenin faaliyetiyle açıkça hiçbir ilgisi olmayan buluşlar bu adımdan da muaftır.

İşveren buluşa tam ya da kısmi olarak hak talep eder

Bildirim ulaştığında işveren, hizmet buluşuna hak talep edip etmeyeceğine karar verir. Tam hak talebi, buluşa ilişkin tüm hakları işverene geçirir; işveren bundan sonra şirket adına patent tescili sürecini yürütebilir ve buluşu portföyüne bir varlık olarak ekleyebilir. Kısmi hak talebi ise sınırlı bir hak, örneğin bir lisans alır ve gerisini buluşu yapanda bırakır.

Hak talebi, 6769 sayılı Kanun'un belirlediği süre içinde ve yazılı olarak çalışana bildirilerek yapılmalıdır. Zamanlama, çoğu işverenin sandığından daha önemlidir. İşveren kanuni süreyi geçerli bir hak talebinde bulunmadan geçirirse, hizmet buluşu serbest buluşa dönüşür ve haklar çalışanda kalır. Hukuk ekibi yoğun olduğu için güçlü bir buluşa el atmayı erteleyen bir şirket, o buluşu sessiz kalarak kaybedebilir.

İşveren kararını verirken çalışan buluşu gizli tutmak ve ileride yapılacak bir patenti engelleyecek hiçbir şey yapmamak zorundadır. İşveren de kendi tarafında, kendisine açıklanan buluşu gizli tutmakla yükümlüdür. Tarafların birinden gelecek erken bir açıklama, patentin dayandığı yeniliği ortadan kaldırabilir.

Tam hak talebi işverene yalnızca bir hak değil, bir yükümlülük de getirir. İşveren, hak talep ettiği hizmet buluşu için kural olarak Türkiye'de patent başvurusunda bulunmakla yükümlüdür; buluşu korumasız bırakıp sessizce ticari sır olarak kullanmayı tercih ediyorsa, bunun belirli koşulları ve çalışanın menfaatini gözeten istisnaları vardır. Buluşun patentlenebilir olmadığı kanısındaysa ya da başvuruyu sürdürmekten vazgeçecekse, çalışana hakkı geri verme ve devralma imkânı tanıyan bir süreç işler. Başka bir deyişle, işveren buluşa el koyup sonra onu rafa kaldırarak çalışanı hem buluştan hem de patentten yoksun bırakamaz. Bu denge, hizmet buluşu rejiminin çalışanı koruyan yüzüdür ve sözleşmeyle tek taraflı olarak ortadan kaldırılamaz.

Hak talep edilen buluş bedelsiz değildir: çalışana bedel ödenir

İşverenlerin en sık gözden kaçırdığı kısım budur. İşveren bir hizmet buluşuna hak talep ettiğinde, çalışan 6769 sayılı Kanun uyarınca makul bir bedele hak kazanır. Bu ödemeye ilişkin hak kanundan doğar. İş sözleşmesi bu konuda sessiz olsa bile vardır ve genel bir hükümle önceden kolayca feragat edilemez.

Tutar sabit bir rakam değildir. Yönetmeliğin belirlediği ölçütlerden hesaplanır: genel hatlarıyla buluşun ekonomik değeri, çalışanın şirketteki görev ve konumu ve buluşun ortaya çıkmasında işverenin kaynaklarının ve çalışanın kendi katkısının oynadığı pay. Tam donanımlı bir şirket laboratuvarını kullanan, özellikle buluş yapmak için işe alınmış kıdemli bir araştırmacı, kendi inisiyatifiyle bir sorunu çözen bir hat çalışanından bu skalada farklı bir noktada durur. Sonuç işten çok bireyin kendisine ne kadar borçluysa, ödenecek bedel de o ölçüde yükselir.

Tutar konusundaki anlaşmazlıklar sık görülür ve yönetmelik kapsamında, uyuşmazlık mahkemeye taşınmadan önce tahkim dahil kendi çözüm yolu vardır. Buluşun nasıl değerlendiğine dair en baştan bir kayıt tutmak, bu tartışmaları kısa tutan şeydir.

Üniversite ve kamu araştırmaları benzer ama ayrı bir yol izler

Üniversitelerde ve bazı kamu araştırma kurumlarında yapılan buluşların 6769 sayılı Kanun'da kendine özgü kuralları vardır: hak kuruma ait olur ve buluşu yapan akademisyen, buluşun elde ettiği gelirden belirli bir paya hak kazanır. Mantık özel sektör rejimini yansıtır, kurum ortamı sağlar ve buluşu yapan kanuni bir pay alır; ancak belirli oranlar ve usuller farklıdır. Bir araştırma ekibi bunu, standart işveren kurallarının uygulandığını varsaymak yerine kendi başına bir soru olarak ele almalıdır.

İşveren uyuşmazlıktan sonra değil, öncesinde neyi hazır tutmalı

Hizmet buluşu rejimi, bir şirket buna hazırlansa da hazırlanmasa da arka planda işler. Öne çıkan şirketler, kanuni çerçeveyi bir kavga sırasında keşfetmek yerine onu bir rutine dönüştürenlerdir. Üç önlem işin büyük kısmını görür.

• İş sözleşmelerinde bir buluş hükmü. Sözleşme, çalışanın kanuni bedel hakkını ortadan kaldıramaz; ancak bildirim yükümlülüğünü teyit edebilir, buluşların nasıl raporlanıp ele alınacağını düzenleyebilir ve şirketin hak talebi sürecini öngörülebilir kılabilir. Bunu açık bir gizlilik yükümlülüğüyle birlikte kurgulayın.
• İşleyen bir bildirim akışı. Çalışanlara buluş bildirimi için basit, tarihli bir form ve adı belli bir muhatap verin; her hak talebi kararını ve tarihini kayda geçirin. Tüm rejim yazılı bildirimler ve sürelere dayandığı için, evrak düzeninin kendisi korumadır.
• Mülkiyet için bir tescil alışkanlığı. Bir buluş, buluşu yapandan şirkete ya da sonradan grup şirketleri arasında devredildiğinde, devir belgelenmeli ve tescilli bir hak söz konusuysa usulüne uygun bir patent devir işlemiyle sicile kaydedilmelidir; böylece patent ileride lisanslanır, satılır ya da dava konusu olursa mülkiyet zinciri temiz kalır.

Çalışan buluşunun mülkiyeti nadiren fikri kimin bulduğuyla belirlenir. Bu mesele, 6769 sayılı Kanun'un öngördüğü adımları kimin izlediğiyle ve çalışana ödenmesi gereken bedelin doğru ele alınıp alınmadığıyla belirlenir. İşletmeniz bir Ar-Ge faaliyeti yürütüyorsa, hatta yalnızca zaman zaman sorunları akıllıca çözen kişiler çalıştırıyorsa, değerli bir buluş bu konuyu zorla gündeme getirmeden önce sözleşmelerinizi ve akışınızı hizmet buluşu kurallarına göre gözden geçirtmekte fayda var. Ekibimiz hem fikri haklar hukuku tarafını hem de ortaya çıkacak patentin pratik başvurusunu sizinle adım adım yürütebilir.