Bitki ıslahçı hakkı nedir, nasıl alınır?

Bitki ıslahçı hakkı, koruma şartlarını taşıyan bir bitki çeşidi üzerinde ıslahçıya veya hakkı ondan devralan kişiye tanınan özel bir fikri mülkiyet hakkıdır. Türkiye’de bu koruma, Tarım ve Orman Bakanlığına başvurularak alınır. Temel düzenleme, 5042 sayılı Yeni Bitki Çeşitlerine Ait Islahçı Haklarının Korunmasına İlişkin Kanun’dur. Koruma, çeşidin izinsiz çoğaltılmasına ve kanunda belirtilen ticari kullanımına karşı hak sahibine yetkiler verir. [5042 sayılı Kanun](https://cdn.tbmm.gov.tr/KKBSPublicFile/D22/Y2/T1/KanunMetni/5bfab75f-b392-472c-8814-d9e80c2e8f6c.html)

Bitki ıslahçı hakkı nedir?

Hangi bitki çeşitleri korunabilir?

Korumanın konusu, bir bitki türünün tamamı değil, o tür içindeki belirli bir çeşittir. Örneğin domates türünün kendisi üzerinde tekel kurulamaz; ancak koruma şartlarını karşılayan belirli bir domates çeşidi için hak alınabilir. Kanun tüm bitki türlerini kapsar. Tarla bitkileri, sebzeler, meyveler ve süs bitkileri bakımından başvuru değerlendirilebilir. Doğada bulunan bir bitkinin yalnızca keşfedilmesi yeterli değildir; bulma yanında geliştirme faaliyeti de aranır.

Bitki çeşitlerine patent alınabilir mi?

6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu’nun 82. maddesi uyarınca bitki çeşitleri patentle korunmaz. Çeşidin kendisi için izlenecek yol, 5042 sayılı Kanun kapsamındaki özel korumadır. Tarım alanındaki başka teknik buluşların patentlenebilirliği ise kendi şartlarına göre ayrıca incelenir. Çeşit hakkında yazılan bir araştırma metninin telif koruması da çeşidin çoğaltılması üzerinde hak sağlamaz. Bu nedenle başvurulacak koruma türü, korunmak istenen varlığa göre seçilir. [Sınai Mülkiyet Kanunu](https://webim.turkpatent.gov.tr/file/ff5f9aba-c277-4022-8486-9b11e525c765?download=)

Islahçı hakkı kime aittir?

Hak, çeşidi ıslah eden veya bulup geliştiren kişiye ve onun hukuki haleflerine aittir. Başvuru sahibi gerçek kişi olabileceği gibi hakkı usulüne uygun şekilde edinmiş bir şirket de olabilir. Birden fazla ıslahçının bulunduğu projelerde ortaklık düzeni ve sözleşmeler incelenmelidir. Başvuruyu çeşidi geliştiren kişi dışında biri yapıyorsa, hakkın kendisine hangi hukuki yolla geçtiğini gösteren bilgi ve belgeler dosyada bulunmalıdır.

Çalışanın işi kapsamında geliştirdiği çeşitlerde, özel sözleşmeden veya işin niteliğinden aksi anlaşılmadıkça hak sahibi işverendir. İşyerinin bilgi ve araçlarından yararlanılarak geliştirilen çeşitler için de kanunda özel hükümler bulunur. Bununla birlikte çalışanın, çeşidin ekonomik değeri dikkate alınarak belirlenecek bir bedel isteme hakkı vardır. İşletmeler, çalışanlarla ve dış araştırma ortaklarıyla yaptıkları sözleşmelerde hak sahipliğini, bedeli ve başvuru yetkisini açıkça düzenlemelidir.

Bitki ıslahçı hakkı şartları nelerdir?

Bitki çeşidinde yenilik nasıl değerlendirilir?

Yenilik değerlendirmesinde, çeşidin çoğaltım veya hasat edilmiş materyalinin hak sahibi tarafından ya da onun rızasıyla kullanım amacıyla ne zaman satıldığı veya umuma sunulduğu araştırılır. Dolayısıyla daha önce satış yapılmış olması her durumda başvuruyu engellemez; kanundaki sürelerin aşılıp aşılmadığına bakılır. Türkiye’deki ve yurt dışındaki ticari işlemler ayrı değerlendirilir. Başvuru hazırlığında ilk satış tarihini, ülkesini ve işlemin niteliğini belgelemek gerekir.

• Türkiye’deki işlemler. Başvuru tarihinden geriye doğru bir yıllık süre esas alınır; bundan önceki ilgili satış veya umuma sunma yeniliği ortadan kaldırabilir.
• Yurt dışındaki işlemler. Genel olarak başvuru tarihinden geriye doğru dört yıllık süre uygulanır.
• Ağaç ve asmalar. Yurt dışındaki ilgili satış veya umuma sunma için süre altı yıldır. Patatesin daha uzun koruma süresine sahip olması, bu altı yıllık yenilik süresinden yararlandığı anlamına gelmez.

Her materyal teslimi ticari satışla aynı sonucu doğurmaz. Kanunda belirli koşullarla düzenlenen çoğaltım sözleşmeleri, tarla veya laboratuvar denemeleri ve resmî kayıt işlemlerinden kaynaklanan faaliyetler yeniliği etkilemeyebilir. Ancak işlemin yalnızca deneme olarak adlandırılması yeterli değildir; materyalin mülkiyeti, kullanım amacı ve sözleşme hükümleri birlikte değerlendirilir. Bu nedenle fatura, sevk kaydı ve deneme sözleşmeleri üzerinden bir işlem geçmişi hazırlanmalıdır. [5042 sayılı Kanun, madde 5](https://cdn.tbmm.gov.tr/KKBSPublicFile/D22/Y2/T1/KanunMetni/5bfab75f-b392-472c-8814-d9e80c2e8f6c.html)

FYD testleri neyi gösterir?

Farklılık, yeknesaklık ve durulmuşluk şartları, uygulamada FYD testleriyle değerlendirilir. Farklılık, çeşidin herkesçe bilinen diğer çeşitlerden açıkça ayrılabilmesidir. Yeknesaklık, çoğaltım yönteminden kaynaklanan beklenebilir değişiklikler dışında ilgili özelliklerde yeterli bir örneklik bulunmasıdır. Durulmuşluk ise bu özelliklerin birbirini izleyen çoğaltımlarda korunmasıdır. Bir çeşidin yüksek verimli olması veya pazarda ilgi görmesi, bu teknik şartları tek başına karşıladığı anlamına gelmez; özelliklerin incelemeyle ortaya konulması gerekir.

Çeşit adı nasıl seçilir?

Çeşit adı, çeşidi tanımlamaya elverişli olmalı ve ilgili diğer çeşit adlarıyla karışıklığa yol açmamalıdır. Çeşidin niteliği, kökeni veya hak sahibi hakkında yanıltıcı bir ad seçilmesi başvuruda sorun yaratabilir. Bu ad, korunan çeşidin genel adı hâline gelir; çoğaltım materyalini pazarlayanlar tarafından kullanılmalıdır. Ayrı bir ticari marka da kullanılabilir, ancak çeşit adı kolayca tanınabilir kalmalıdır. Çeşit adını kullanma yükümlülüğü, koruma sona erdikten sonra da devam eder.

Bitki ıslahçı hakkı nasıl alınır?

Islahçı hakları başvurusu nereye yapılır?

Bitki ıslahçı hakkı başvuruları, Tarım ve Orman Bakanlığı bünyesindeki Bitkisel Üretim Genel Müdürlüğü üzerinden yürütülür. Teknik inceleme aşamasında Tohumluk Tescil ve Sertifikasyon Merkez Müdürlüğü görev alır; mevzuatın izin verdiği koşullarda başka yetkili kuruluşların incelemelerinden de yararlanılabilir. Başvuru öncesinde Bakanlığın güncel formu, belge listesi ve teslim usulü kontrol edilmelidir. TÜRKPATENT’e yapılan marka veya patent başvurusu, bu koruma için gereken başvurunun yerine geçmez.

Tohumluk tescili ile hak korumasını ayırın. Bir çeşidin tohumculuk mevzuatı kapsamında kayıt altına alınması, kendiliğinden ıslahçı hakkı doğurmaz. Islahçı Hakkı Belgesi de üretim, sertifikasyon veya pazarlama için gereken diğer izinlerin yerine geçmez.

Islahçı hakları başvuru belgeleri nelerdir?

Başvuru dosyası, hem çeşidin teknik kimliğini hem de başvuru sahibinin hak sahipliğini ortaya koymalıdır. Belgelerin kapsamı; bitki türüne, mevcut teknik raporlara, temsil durumuna ve varsa yabancı ülkedeki önceki başvuruya göre değişebilir. Hazır bir teknik inceleme raporu bulunması, raporun otomatik olarak kabul edileceği anlamına gelmez. Dosya, Bakanlığın güncel gereklilikleriyle karşılaştırılarak hazırlanmalı; belge ve numunelerdeki çeşit bilgileri birbiriyle tutarlı olmalıdır.

• Başvuru bilgileri. Başvuru dilekçesi ve formu, başvuru sahibinin kimlik veya tüzel kişi bilgileri ve gerekli imza belgeleri.
• Hak sahipliği belgeleri. Başvuru sahibi ile ıslahçı farklıysa hakkın nasıl edinildiğini gösteren bilgi ve belgeler; temsil varsa vekâletname.
• Çeşidin tanımı. Türün Türkçe ve Latince adı, önerilen çeşit adı veya geçici ad, coğrafi köken ve teknik özellikler.
• Teknik belgeler. İlgili teknik soru anketi, mevcutsa teknik inceleme raporu ve talep edilen tanımlayıcı fotoğraflar.
• Önceki işlemler. Ticari işlemlere ilişkin bilgiler ve varsa önceki yabancı başvuru ile rüçhan talebini destekleyen belgeler.
• İşlem belgeleri. Resmi ücret kalemleri için ödeme belgeleri, gerektiğinde yabancı dildeki belgelerin Türkçe tercümeleri ve istenen dijital dosyalar.

Islahçı hakları başvurusu ne kadar sürer?

Başvurunun sonuçlanması için her bitki türüne uygulanabilecek tek bir süre vermek doğru değildir. Teknik incelemenin gerektirdiği yetiştirme dönemleri, materyalin zamanında teslimi, dosyadaki eksiklikler ve mevcut raporların kullanılabilirliği takvimi etkiler. Bir dosyanın teslim edilmiş olması, teknik denemenin hemen başlayacağı anlamına gelmez. İşletme, ticari üretim planını hazırlarken ilgili türün materyal teslim ve deneme takvimini ayrıca öğrenmeli; tescili kesinleşmiş bir sonuç gibi değerlendirmemelidir.

1. Ön hazırlık yapın. Hak sahipliğini, ilk ticari işlem tarihlerini, çeşit adını ve mevcut teknik verileri kontrol edin.
2. Dosyayı sunun. Başvuru belgelerini tamamlayın ve ilgili resmi ücret kalemlerini ödeyin.
3. İnceleme bildirimlerini izleyin. Şekli ve esas incelemede bildirilen eksikliklere süresinde cevap verin; başvurunun ilanını takip edin.
4. Teknik incelemeyi tamamlayın. Talep edilen çoğaltım materyalini, bilgi ve belgeleri belirlenen koşullarda sağlayın.
5. Tescil işlemlerini takip edin. Olumlu kararın ardından kütük kaydı, belge, ilan ve ilgili ödeme işlemlerini tamamlayın; itirazları izleyin.

Başvurunun ilanı, üçüncü kişilerin koruma şartları veya hak sahipliği gibi konulardaki itirazlarının değerlendirilmesine imkân verir. Teknik rapor ve diğer incelemeler uygun bulunduğunda hak kütüğe kaydedilir ve Islahçı Hakkı Belgesi verilir. Başvuru ile hakkın verilmesi arasındaki dönemde izne tabi faaliyetler için kanunda muhik bedel düzenlemesi de bulunur. Bu dönem, başvuru sahibinin koşulsuz biçimde kesinleşmiş bütün yetkilere sahip olduğu şeklinde yorumlanmamalıdır.

Islahçı hakları hangi işlemleri kapsar?

Hangi faaliyetler hak sahibinin iznine tabidir?

Koruma, çoğaltım materyali üzerindeki üretim ve ticaret faaliyetlerini kapsar. Materyal yalnızca tohumdan ibaret değildir; çeşidin çoğaltılmasında kullanılan fide, fidan, çelik, yumru veya başka bitki kısımları da bu kapsamda değerlendirilebilir. Bir materyalin hukuka uygun şekilde satın alınmış olması, alıcıya sınırsız çoğaltma yetkisi vermez. Kullanımın kapsamı, kanuni istisnalarla birlikte satış ve lisans koşulları üzerinden belirlenmelidir. Özellikle yeniden üretim hakkı sözleşmede açıkça ele alınmalıdır.

• Üretim ve çoğaltma. Korunan çeşidin çoğaltım materyalini üretmek veya çoğaltmak.
• Çoğaltıma hazırlama. Materyali çoğaltım amacıyla hazırlamak.
• Pazarlama. Satışa sunmak, satmak veya başka şekilde piyasaya sürmek.
• Dış ticaret ve depolama. İthalat, ihracat ve depolama faaliyetlerini yürütmek.

Kanundaki koşullar oluştuğunda koruma, izinsiz kullanılan çoğaltım materyalinden elde edilen hasat materyaline ve bundan doğrudan elde edilen ürünlere de uzanabilir. Burada hak sahibinin çoğaltım materyali üzerindeki hakkını kullanmak için daha önce makul bir fırsat bulup bulmadığı dikkate alınır. Ayrıca esas itibarıyla türetilmiş çeşitler, korunan çeşitten farklı olmayan çeşitler ve üretimi her defasında korunan çeşidi gerektiren çeşitler için özel hükümler vardır.

Çiftçi istisnası nasıl uygulanır?

Çiftçi istisnası, korunan her çeşidin herkes tarafından serbestçe çoğaltılabileceği anlamına gelmez. Kanunda belirtilen türlerde, hibrit ve sentetik çeşitler dışında, çiftçinin kendi üretiminden elde ettiği ürünü yine kendi işlediği arazide yeni üretim için kullanması belirli koşullara bağlanmıştır. Küçük çiftçiler bakımından bedel muafiyeti bulunur; istisna dışında kalan kullanımlarda bedel yükümlülüğü doğabilir. Başka üreticilere çoğaltım materyali satışı, bu düzenlemeye dayanılarak serbest kabul edilemez.

Şahsi amaçla sınırlı kalan ve ticari amaç taşımayan faaliyetler ile deneme faaliyetleri için de kanuni sınırlamalar bulunur. Başka çeşitlerin elde edilmesine yönelik ıslah çalışmalarında ayrıca istisna söz konusudur. Ancak korunan çeşitten esas itibarıyla türetilen bir çeşidin ticari kullanımı gibi özel durumlarda başlangıç çeşidinin sahibinden izin gerekebilir. Araştırma amacıyla materyal kullanabilmek, elde edilen her ürünü veya çeşidi koşulsuz pazarlama yetkisi sağlamaz.

İzinsiz çoğaltmaya karşı ne yapılabilir?

İzinsiz çoğaltma şüphesinde önce hakkın yürürlük durumu, şüpheli materyalin korunan çeşitle ilişkisi ve fiilin kapsamı belirlenmelidir. Fatura, ambalaj, ilan, üretim kaydı ve usulüne uygun elde edilen numuneler delil değerlendirmesinde kullanılabilir. Olayın koşullarına göre ihlalin tespiti, durdurulması, önlenmesi, tazminat ve ihtiyati tedbir talepleri gündeme gelebilir. Çeşit kimliği tartışmalıysa teknik uzman incelemesi gerekir; yalnızca ürünlerin dış görünüşlerinin benzemesi her uyuşmazlığı çözmeye yetmez.

İzinli üretimde ise lisans sözleşmesi, hangi çeşidin hangi materyalinin kullanılacağını ve üretim yetkisinin sınırlarını göstermelidir. Bölge, süre, miktar, alt lisans, ödeme, raporlama ve denetim koşulları açıkça düzenlenebilir. Satış yetkisi ile çoğaltma yetkisi ayrı ayrı ele alınmalıdır. Başvuru veya tescilden doğan hakların devri de mümkündür; sözleşmenin şekli ve sicil işlemleri ayrıca tamamlanmalıdır. Böylece işletmenin verdiği izin ile üreticinin fiilen yaptığı faaliyet karşılaştırılabilir.

Islahçı hakları kaç yıl korunur?

Koruma süresi ne zaman başlar?

Bitki ıslahçı hakkı için koruma süresi tescilden itibaren genel olarak 25 yıldır. Ağaçlar, asmalar ve patates için bu süre 30 yıldır. Sürenin sona ermesi takvim yılı sonu itibarıyla hesaplanır. Başvuru tarihi ile tescil tarihi bu nedenle birbirine karıştırılmamalıdır. Ayrıca bu süreler, gerekli yükümlülükler yerine getirildiği sürece geçerlidir; hakkın daha önce sona ermesi veya iptal edilmesi mümkündür. [5042 sayılı Kanun, madde 10](https://cdn.tbmm.gov.tr/KKBSPublicFile/D22/Y2/T1/KanunMetni/5bfab75f-b392-472c-8814-d9e80c2e8f6c.html)

Islahçı hakları ücretleri nasıl hesaplanır?

Başvuru bütçesi hazırlanırken başvuru, teknik inceleme, isim inceleme ve tescil gibi resmi ücret kalemleri değerlendirilir. Dosyanın durumuna göre başka işlem giderleri de doğabilir. Yabancı teknik raporların temini, tercüme, materyal gönderimi ve varsa temsil hizmeti ayrıca maliyet oluşturabilir. Bu nedenle yalnızca ilk başvuru ödemesine bakılarak toplam bütçe belirlenmemelidir. İşlem tarihindeki tarife ve teknik incelemenin kapsamı üzerinden, aşamalara ayrılmış bir maliyet planı hazırlanmalıdır.

Korumanın devamı için yıllık ücretler her yıl ocak ayı içinde ödenir. Bakanlığın duyurusuna göre bu sürede ödeme yapılmaması, korumanın son ödeme tarihi itibarıyla sona ermesine yol açar. Hak sahibi ayrıca çeşidin genetik yapısını korumalı ve denetim için istenen bilgi, belge ve materyali sağlamalıdır. Yıllık ödeme takvimi ile çeşidin muhafazasına ilişkin teknik sorumluluklar işletme içinde belirli kişilere atanmalıdır. [Bakanlığın yıllık ücret duyurusu](https://www.tarimorman.gov.tr/Konular/Bitkisel-Uretim/Tohumculuk/Islahci-Haklari)

Türkiye’deki koruma yurt dışında geçerli mi?

Türkiye’de alınan hak, başka ülkelerde kendiliğinden koruma sağlamaz. İhracat veya yabancı üreticiye lisans verme planı varsa hedef ülkelerin ulusal ya da uygulanabilir bölgesel koruma sistemleri ayrıca değerlendirilmelidir. UPOV sistemi ortak ilkeler sağlar; tek başına bütün ülkelerde geçerli bir tescil oluşturmaz. Hangi pazarlarda koruma aranacağı, ticari yaygınlaşma başlamadan belirlenmeli; her ülkenin yenilik, başvuru ve teknik inceleme şartları ayrıca kontrol edilmelidir.

UPOV Sözleşmesi’ne taraf bir ülkede yapılan ilk başvuru, koşulları sağlandığında Türkiye’deki sonraki başvuru için 12 aylık rüçhan hakkı sağlayabilir. Bu hak, önceki başvurunun tarihinden yararlanılmasına imkân verir ve başvuruda usulüne uygun şekilde talep edilmelidir. Rüçhan süresi ile satışa bağlı yenilik süreleri farklıdır. İşletmenin yabancı başvuruları, satış kayıtları ve belge teslim takvimi birlikte izlenmeli; bir sürenin varlığı diğerinin kaçırılmasını telafi eder kabul edilmemelidir.

Özet

Bitki ıslahçı hakkı başvurusuna hazırlanırken ilk iş, çeşide ilişkin tek bir dosyada teknik kayıtları, hak sahipliği belgelerini ve ilk ticari işlem tarihlerini birleştirmektir. Ardından eksik belgeler, uygun çeşit adı ve materyal teslim takvimi belirlenebilir. Başvuru sorumlusu, teknik muhafazadan sorumlu kişi ve yıllık ödemeleri izleyecek kişi önceden atanırsa, dosyanın hazırlanmasından korumanın sürdürülmesine kadar her yükümlülüğün kim tarafından yerine getirileceği açık olur.