İçindekiler

Bir girişimci, ödeme yaparak bir tasarımcıya yaptırdığı logonun haklarını devralır, temiz bir devir sözleşmesi imzalar, kararlaştırılan bedeli öder ve konunun kapandığını düşünür. İki yıl sonra aynı tasarımcı, markanın her kullanımında adının belirtilmesini ister ve bir renk değişikliğine, eserin bozulması gerekçesiyle itiraz eder. Girişimci şaşkındır. Hakları satın almıştır. Artık kâğıt üzerinde tamamen kendisine ait olan bir eser hakkında eser sahibi nasıl hâlâ talimat verebilir?
Yanıt şudur: telif hakkı tek bir hak değildir. Tek bir eserde bir araya gelmiş iki ayrı hak grubudur ve bu grupların yalnızca biri satılabilir. Türkiye'de bir telif devri, eserin para kazandıran yarısını aktarır ve diğer yarısını kalıcı olarak eser sahibine bağlı bırakır. Bu ayrımı anlamayan alıcılar, tam mülkiyet yanılsaması için fazla öder. Anlamayan satıcılar ise niyet ettiklerinden fazlasını imzayla devreder. Çizgiyi doğru yere koymak, hem de sözleşmenin kendisinde, tutan bir devirle dağılan bir devir arasındaki farktır.
Mali haklar gerçekten satın alabileceğiniz yarıdır
5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu kapsamında mali haklar, bir eserin ticari motorudur. Eserin para karşılığında kullanılmasını sağlayan haklardır ve Türk hukuku bunları belirli başlıklarla sayar: çoğaltma hakkı, yayma hakkı, eseri temsil etme veya umuma iletme hakkı ve eseri işleme yani yeni bir biçime uyarlama hakkı. Bir yayınevi kitap bastığında, bir plak şirketi bir şarkıyı yayınladığında ya da bir yapım şirketi bir senaryoyu filme dönüştürdüğünde, bu mali haklardan birini kullanmaktadır.
Bu haklar bir mal varlığıdır. Bütünüyle satılabilir, parçalara ayrılabilir, bir ülke ya da süre için lisanslanabilir, miras kalabilir ve rehnedilebilir. Üstelik bu hakların her biri birbirinden bağımsızdır: yayma hakkını devredip çoğaltma hakkını elinizde tutabilir ya da işleme hakkını yalnızca belirli bir mecra için verebilirsiniz. Bir telif devri aldığınızda gerçekte edindiğiniz şey, bu mali hak demetinin bir kısmı ya da tamamıdır. İyi kaleme alınmış bir devir sözleşmesi "tüm haklar" deyip orada durmaz. Devredilen mali hakları tek tek adıyla, kapsadıkları kullanım biçimlerini, coğrafyayı ve süreyi belirtir; çünkü 5846 sayılı Kanun uyarınca bir devir, ancak yazılı şartlarının tarif ettiği kadarına ulaşır. Sözleşmenin söylemeden bıraktığı her şey, kural olarak eser sahibinde kalma eğilimindedir ve alıcının düştüğü ilk tuzak tam olarak budur.
Bu nedenle herhangi bir anlaşma imzalanmadan önce eserin tarihli bir kaydının bulunması da önem taşır. Elinizde tuttuğunuzu kanıtlayamadığınız mali haklar, kullanmakta ya da yeniden satmakta zorlanacağınız mali haklardır. Eser için bir eser kayıt ve tescil belgesi almak, eserin ne olduğunu ve onu kimin tevdi ettiğini resmi bir zemine oturtur; böylece devirle el değiştiren varlık, iddia edilen değil belgelenmiş bir kimliğe sahip olur.
Manevi haklar eser sahibinde kalır ve hiçbir sözleşme bunları ortadan kaldırmaz
Telif hakkının ikinci yarısı, alıcıların sürprizle karşılaştığı yerdir. Manevi haklar, eser sahibiyle eseri arasındaki kişisel ve düşünsel bağı korur ve Türk hukuku bu bağı paranın koparamayacağı bir şey olarak görür. 5846 sayılı Kanun, tanımlı bir manevi haklar kümesini tanır: eserin kamuya açıklanıp açıklanmayacağına ve ne zaman açıklanacağına karar verme hakkı, eserde adının belirtilmesini isteme ya da adsız kalma hakkı, eser sahibinin onurunu zedeleyen bozma veya tahrifata itiraz etme hakkı ve eserde yapılacak değişiklikleri denetleme hakkı.
İnsanların gözünden kaçan kısım şudur. Bu haklar devredilemez. Manevi haklarınızı, mali hakları sattığınız gibi satamazsınız; çünkü bunlar cüzdanınıza değil, kişiliğinize bağlıdır. Açılıştaki tasarımcı blöf yapmıyordu. Tam bir mali hak devrinden sonra bile adının belirtilmesini isteme ve eserinin bozulmasına itiraz etme hakkını korudu; çünkü bu haklar zaten en baştan ondan hiç ayrılmamıştı. Sözleşme ticari kısmı sattı ve ne kadar geniş yazılmış olursa olsun gerisini satması mümkün değildi.
Hukukun izin verdiği şey daha dar ve gözden kaçması kolaydır. Eser sahibi, belirli manevi hakları kendi adına kullanması için bir başkasına yetki verebilir ya da tanımlı durumlarda bunlardan bazılarında ısrar etmemeyi sözleşmeyle kabul edebilir. Bir eser sahibi, belirli bir ürün hattında adının belirtilmesi hakkından feragat edebilir ya da belirli değişikliklere önceden rıza gösterebilir. Ancak bu rızanın belirli olması gerekir; bütün manevi haklardan toptan vazgeçildiğini söyleyen bir cümle hüküm doğurmaz. İzin sözleşmeye dayalı ve sınırlıdır, bir mülkiyet devri değildir. Manevi hakkın kendisi eser sahibinde kalır. Değişen tek şey, onun bu hakkın etrafında hareket etmenize izin verip vermediği ve nasıl izin verdiğidir.

Devir ile inhisari lisans aynı satın alma değildir
Alıcılar bu iki kelimeyi çoğu zaman birbirinin yerine kullanır, sonra en kötü anda düşündüklerinden başka bir şey satın aldıklarını fark eder. Devir bir satıştır: mali haklar eser sahibinden ayrılıp sizin olur ve sözleşmenin saydığı haklar bakımından mülkiyet sahibinin yerine geçersiniz. İnhisari lisans ise arkanızdan kapısı kilitlenen bir kiralamadır: eseri kararlaştırılan kapsamda kullanma hakkını tek başınıza elde edersiniz, ancak eser sahibi malik olmaya devam eder ve lisans sona erdiğinde haklar ona geri döner.
Aradaki pratik farklar gerçektir. Bir devralan, hakkı genellikle alt devre verebilir ya da ileriye doğru lisanslayabilir, hakkı kendi adına ileri sürebilir ve bilançosuna koyabileceği bir varlığa sahip olur. İnhisari lisans sahibi ise sona erebilecek bir izin içinde hareket eder, dava açmak için malikin katılımına ihtiyaç duyabilir ve eserin kendisine asla sahip olmaz. İkisinden biri kendiliğinden daha iyi değildir. Eseri kalıcı olarak isteyen, üzerine bina etmeyi ya da yeniden satmayı planlayan bir işletme devri tercih etmelidir. Belirli bir kampanya, pazar ya da dönem için esere ihtiyaç duyan bir işletmeye çoğu zaman inhisari lisans hem daha uygun gelir hem de daha doğru fiyatlanır. Hata, lisans hakları için devir parası ödemek ya da bir lisansın hiç vermediği mülkiyeti verdiğini varsaymaktır.
Gelecekteki eserler ve bilinmeyen kullanımlar kendi sözlerini ister
Telif devirlerinde iki boşluk sıkça tekrarlanır ve her ikisi de özenli kaleme almayı ödüllendirir. Birincisi gelecekteki eserlerdir: bir devir kural olarak önünüzdeki eseri kapsar, eser sahibinin henüz yaratmadığı eserleri değil; bu nedenle sürekli bir üretim akışını kapsamak için kurulmuş bir düzenin, hukukun tanıyacağı sözlerle bunu açıkça belirtmesi gerekir. İkincisi gelecekteki kullanım biçimleridir. Bir devir, imzalandığı sırada bilinen kullanımlara göre yorumlanır; sonraki yayma biçimlerini öngörmeyen bir ifade, anlamlı bir boşluk bırakabilir. Bu tür boşluklar yıllar sonra yeni bir kanal ya da mecra ortaya çıktığında ve eseri orada kullanma hakkının kimde olduğundan kimse emin olamadığında su yüzüne çıkar.
Eser sahibinin hakları sonradan geri almasını engelleyen ifadeler
Dağılan devirlerin çoğu aynı nedenle dağılır: sözleşme, alıcının ona yüklediği ağırlığı taşıyamayacak kadar zayıftır. Eser sahibinin yalnızca "tüm haklarını devreder" dediği bir aktarım, sonradan "tüm" ifadesinin neyi içerdiği, hangi mali hakların gerçekten sayıldığı ve manevi haklar tarafında ne taahhüt edildiği konusunda tartışmaya davetiye çıkarır. Çözüm, herkes hâlâ iş birliği içindeyken sözleşmeye yazılan belirliliktir.
Sağlam bir devir sözleşmesi aynı anda birkaç işi birden yapar. Devredilen mali hakları ima etmek yerine tek tek sayar. Kullanım biçimlerini, coğrafyayı ve süreyi belirtir; böylece hiçbir şey kural gereği sonradan doldurulmaya bırakılmaz. Devrin mümkün olmadığı manevi haklar tarafında eser sahibinin rızasını kayda geçirir: kararlaştırılan kullanımlara karşı adının belirtilmesi hakkını ileri sürmeme taahhüdü ve tanımlı değişikliklere önceden rıza; böylece meşru düzenlemeler ve uyarlamalar sonradan birer tahrifat olarak nitelenmez. Eser sahibinin, devrettiği şeyi devretme yetkisine sahip olduğunu doğrular ve ödenen bedeli belgeler. Bunların her biri, daha belirsiz bir sözleşmenin açık bırakacağı bir kapıyı kapatır.
Bunların hiçbiri sıra dışı değildir, ancak bu devirleri meslek olarak kaleme alan biri olmadan yanlış yapmak kolaydır ve yanlış yapmanın bedeli tek taraflıdır: alıcı, boşluğu ancak hakka dayanmak istediğinde, çoğu zaman bir mahkeme önünde fark eder. Bir logonun, bir yazılımın, bir el yazmasının ya da herhangi bir yaratıcı eserin haklarını devralıyorsanız güvenli sıralama şudur: önce eserin kimliğini tarihli bir kayıtla sabitleyin, sonra mali hakları onları adıyla anan bir dille devredin. Sistem Patent, bu kaydı bir eser kayıt ve tescil belgesiyle oluşturabilir ve buna dayanan telif hakkı başvurusu işlemini yürütebilir; böylece bedelini ödediğiniz haklar elinizde tutabileceğiniz haklar olur ve eser sahibinde kalan yarı, sürprizle keşfedilmek yerine rıza ile düzenlenir.

