Tasarım Tescili Nedir? Kapsam, Şartlar ve Süreç

Tanım, kapsam ve şartlar

Tasarım tescili neyi korur?

Tasarım tescili, bir ürünün ya da ürün parçasının görünümünü korur. Çizgi, şekil, renk, biçim, doku ve malzeme gibi görsel özelliklerin oluşturduğu bütün, korumanın konusudur. Ürünün nasıl çalıştığı değil, nasıl göründüğü korunur.

Bu ayrım pratikte belirleyicidir. Bir sandalyenin katlanma mekanizması patentin, kumaşındaki desen tasarımın, üzerindeki markanın adı ise marka tescilinin konusudur. Üç hak aynı üründe yan yana durabilir.

Görünüm teknik zorunluluktan doğuyorsa korunmaz. Ürünün görünümü tamamen teknik işlevin sonucuysa, başka türlü tasarlanması mümkün değilse, o görünüm tasarım tesciliyle korunamaz.

Hangi şartlar aranır?

Tasarımın tescil edilebilmesi için iki şart birlikte aranır:

• Yenilik. Aynı tasarım daha önce kamuya sunulmamış olmalıdır. Kendi kataloğunuzda, sosyal medyanızda ya da bir fuarda gösterdiğiniz tasarım da kamuya sunulmuş sayılır.
• Ayırt edici nitelik. Tasarımın bilgilenmiş kullanıcı üzerinde bıraktığı genel izlenim, daha önceki tasarımlardan belirgin biçimde farklı olmalıdır. Küçük detay farkları bu şartı karşılamaz.

Yenilik değerlendirmesinde ölçüt dünya çapındadır. Yurt dışında satılan bir ürünün Türkiye'de tescil edilmemiş olması, o tasarımı yeni yapmaz.

Tasarımı kendiniz kamuya sunduysanız, belirli bir süre içinde başvuru yaparsanız bu açıklama yeniliğinizi ortadan kaldırmaz. Bu süre bir güvenlik ağıdır, plan değildir: hem sınırlıdır hem de bu süre içinde başkasının aynı tasarımı görüp önce başvurmasını engellemez.

Bilgilenmiş kullanıcı kimdir?

Ayırt edici nitelik değerlendirmesinde ölçüt alınan kişi, ne sıradan bir tüketici ne de alanın uzmanıdır. Bilgilenmiş kullanıcı, o ürün grubunu tanıyan, piyasadaki seçenekler hakkında fikri olan ve ürünleri karşılaştırabilen kişidir.

Bu kişinin gözünde iki tasarımın genel izlenimi belirgin biçimde farklıysa ayırt edicilik vardır. Değerlendirme detayların tek tek karşılaştırılmasıyla değil, bütünün bıraktığı izlenimle yapılır. Tasarımcının seçenek özgürlüğü de hesaba katılır: teknik kısıtların çok olduğu bir üründe küçük farklar daha belirleyici sayılır.

Başvuru öncesi hazırlık ve sahiplik

Başvurudan önce sorgulama

Başvurudan önce sicilde benzer tasarım araması yapmak, hem ret riskini hem de yayına itiraz riskini önden gösterir. Tasarım sorgulaması görsel bir karşılaştırma olduğu için kelime aramasından farklıdır ve deneyim ister.

Sonuçta benzer bir tasarım çıkarsa, çoğu zaman görünümde yapılacak belirgin bir değişiklik yolu açar. Bu değişikliği başvurudan önce yapmak, üretime geçtikten sonra yapmaktan kıyaslanamayacak kadar ucuzdur.

İç kontrol ve sık yapılan hatalar

• Tasarım henüz kamuya sunulmadı mı?
• Tasarımcıyla hak devri sözleşmesi imzalandı mı?
• Sicilde benzer tasarım araması yapıldı mı?
• Görsel seti tüm karakteristik yüzeyleri kapsıyor mu?
• Yurt dışı üretim ya da satış varsa o ülkeler için plan yapıldı mı?
• Yenileme tarihi bir hatırlatıcıya bağlandı mı?

Bu altı sorunun hepsine evet diyebiliyorsanız başvuru güvenli ilerler. Bir tanesine hayır diyorsanız, düzeltilmesi gereken yer başvurudan önceki aşamadadır.

• Önce piyasaya çıkmak. Ürünü satışa sunup sonra başvurmak, yeniliği tartışmaya açar.
• Tek görselle başvurmak. Gösterilmeyen yüzey korunmaz.
• Sözleşmesiz tasarımcı çalıştırmak. Hak sahipliği yıllar sonra tartışılır.
• Yalnız Türkiye'de tescil almak. Üretim ya da satış yurt dışındaysa koruma orada da gerekir.
• Yenilemeyi unutmak. Beş yıl kısa sürede geçer, hatırlatma kurulmazsa hak sessizce düşer.

Tasarım tescili kimin adına yapılır?

Tasarımı yapan kişi ile hak sahibi her zaman aynı olmayabilir. Tasarımcı gerçek kişidir; hak sahibi ise bir şirket olabilir. İş ilişkisi kapsamında yapılan tasarımlarda hak, kanunda öngörülen usuller izlendiğinde işverene geçer.

Dışarıdan çalışılan tasarımcılarda durum farklıdır. Serbest çalışan bir tasarımcıya yaptırdığınız ürün tasarımının hakları, aksine yazılı bir anlaşma yoksa otomatik olarak size geçmez. Ödemenin yapılmış olması hak devri anlamına gelmez.

Bu ayrımın bedeli genellikle yıllar sonra ödenir: ürün tuttuğunda, tasarımcı kendi adına başvuru yaptığında ya da şirket satılırken hak sahipliği sorgulandığında. Sözleşmede devrin kapsamının yazılı olması, sonradan yapılacak her görüşmeden ucuzdur.

Dosya, görseller ve çeşitler

Başvuru dosyasında ne bulunur?

Tasarım başvurusunun merkezinde görseller vardır. Tarifname zorunlu değildir; korumanın kapsamını çizen şey, sunduğunuz görsellerin gösterdiği görünümdür.

• Görseller. Ürünün tüm karakteristik yüzeylerini gösteren, tek renk zemin üzerinde, gölgesiz ve net görüntüler.
• Ürün adı ve Locarno sınıfı. Tasarımın hangi ürün grubuna ait olduğu belirtilir.
• Tasarımcı bilgisi. Tasarımcının adı belirtilir; bu manevi bir haktır ve devredilemez.
• Rüçhan talebi. Daha önce yurt dışında yapılmış bir başvuru varsa tarihi buraya taşınabilir.

Görselde gösterilmeyen bir detay korunmaz. Ürünün alt yüzeyini göstermediyseniz, o yüzeyi değiştiren bir kopya korumanın dışında kalabilir. Bu yüzden görsel seti, başvurunun en teknik kısmıdır.

Koruma, gösterdiğiniz kadardır. Tasarım başvurusunda en sık yapılan hata, tek açıdan çekilmiş bir ürün fotoğrafıyla başvurmaktır. Eksik açı, korumanın kendisini eksiltir.

Tasarımlar, Locarno adı verilen uluslararası bir sınıflandırmaya göre gruplanır. Sınıf, korumanın kapsamını belirlemez; başvurunun hangi ürün grubunda arşivleneceğini ve aramalarda nasıl bulunacağını belirler.

Yanlış sınıf seçmek başvuruyu geçersiz kılmaz ama sonraki aramalarda tasarımınızın bulunmasını zorlaştırır. Çoklu başvuruda ise sınıf birliği aranır: aynı dosyadaki tasarımların aynı sınıfta olması gerekir.

Görsel hazırlarken nelere dikkat edilmeli?

• Tek renk zemin. Beyaz ya da nötr gri zemin kullanın; desenli arka plan korumanın konusunu belirsizleştirir.
• Gölgesiz aydınlatma. Sert gölgeler tasarımın parçası sanılabilir.
• Tüm karakteristik yüzeyler. Ön, arka, yan, üst ve alt görünüşler ile gerekiyorsa perspektif.
• Tutarlı ölçek. Tüm görsellerde aynı oran korunmalı, farklı ölçekler karşılaştırmayı bozar.
• Kesikli çizgi kullanımı. Korunmasını istemediğiniz kısımları kesikli çizgiyle göstermek kapsamı netleştirir.

Görsel seti bir kez sunulduktan sonra değiştirilemez. Bu yüzden başvuru öncesinde çekimlerin gözden geçirilmesi, sonradan yapılacak her düzeltmeden ucuzdur.

Çoklu başvuru ve kısmi koruma

Bir koleksiyonun tamamı tek bir başvuruyla korunabilir. Çoklu başvuru, aynı sınıftaki birden fazla tasarımın tek dosyada sunulmasına imkan verir ve seri üretim yapan işletmeler için maliyeti belirgin biçimde düşürür.

Görsellerin kalitesi burada kritiktir. Koruma, başvuruda sunulan görsellerin gösterdiği kadardır. Eksik açıdan çekilmiş ya da gölgeli bir görsel, korumanın kapsamını farkında olmadan daraltır.

Bir ürünün tamamı yerine yalnız bir parçasının görünümü de korunabilir. Bir ayakkabının tabanı, bir telefonun kamera adası ya da bir koltuğun kolçağı bağımsız olarak tescil edilebilir.

Kısmi koruma, ürün gövdesi sık değişen ama karakteristik bir detayı sabit kalan markalar için güçlü bir araçtır. Rakip, gövdeyi tamamen değiştirse bile o detayı kullanırsa koruma devreye girer.

Ambalajın görünümü de tasarım tesciline konu olur. Şişe formu, kutu yapısı, kapak biçimi ve etiket düzeni ayrı ayrı korunabilir.

Ambalaj tarafında tasarım ile marka arasındaki sınır bulanıklaşır. Ayırt edici hale gelmiş bir ambalaj formu üç boyutlu marka olarak da tescil edilebilir; bu, süresiz yenilenebilen bir koruma sağlar ve uzun ömürlü ürünlerde tercih edilir.

Başvuru ve yayın süreci

Başvuru sonrası süreç

Başvuru alındıktan sonra şekli inceleme yapılır. Eksik belge ya da uygun olmayan görsel varsa süre verilir. Şekli eksiklik giderilirse tasarım Bültende yayımlanır.

Yayın, üçüncü kişilerin itiraz edebileceği dönemi başlatır. İtiraz gelmezse ya da itiraz reddedilirse tescil belgesi düzenlenir. Tescilin koruması, başvuru tarihinden itibaren geriye doğru işler.

Yayına itiraz ve hükümsüzlük

Başvurunuz yayınlandıktan sonra üçüncü kişilerin itiraz hakkı doğar. İtiraz genellikle yenilik ya da ayırt edicilik eksikliği gerekçesiyle, daha önce kamuya sunulmuş bir tasarım gösterilerek yapılır.

Tescil alındıktan sonra da hükümsüzlük talebi mümkündür. Bu nedenle başvuru öncesi araştırma yalnız ret riskini değil, tescilin ileride ayakta kalıp kalmayacağını da belirler. Zayıf bir tescil, kağıt üzerinde vardır ama ihtilafta işe yaramaz.

Yurt dışında tasarım koruması

Tasarım koruması da ülkeseldir. Lahey Sistemi, tek bir başvuruyla birden çok ülkede tasarım koruması talep etmenizi sağlar. Avrupa Birliği tarafında ise topluluk tasarımı tek başvuruyla tüm birlik ülkelerini kapsar.

Üretimi yurt dışında yaptırıyorsanız, üretim yapılan ülkede de koruma almak çoğu zaman ihmal edilir. Oysa kopyanın çıktığı yer genellikle üretim hattının yakınıdır.

Korumanın kapsamı ve devamı

Koruma süresi ve yenileme takvimi

Tescilli tasarımın koruma süresi başvuru tarihinden itibaren beş yıldır. Beşer yıllık dönemler halinde yenilenerek toplam yirmi beş yıla kadar uzatılabilir. Yenileme yapılmazsa koruma sona erer.

Koruma beş yılda bir yenilenir. Yenileme, koruma süresinin sona erdiği tarihten önceki belirli bir dönemde yapılır; bu dönem kaçırılırsa ek ücretle telafi süresi vardır, o da geçerse hak düşer.

Portföyünüzde birden fazla tasarım varsa, yenileme tarihlerini tek bir takvimden izlemek gerekir. Tasarım hakkının en sık kaybedilme sebebi itiraz değil, kaçırılmış yenilemedir.

Tescilsiz tasarım koruması yeterli mi?

Tescilsiz tasarımlar da belirli koşullarda ve daha kısa süreyle korunabilir. Ancak tescilsiz korumada ispat yükü ağırdır: tasarımın size ait olduğunu, ne zaman kamuya sunulduğunu ve karşı tarafın kopyaladığını göstermeniz gerekir. Tescilli tasarımda ise elinizde tarihli resmi bir belge vardır.

Tescil bir kanıt aracıdır. Uyuşmazlığın kazanılıp kazanılmadığını çoğu zaman haklılık değil, haklılığın nasıl belgelendiği belirler.

Tasarım tescili ile marka ve patent birlikte nasıl kullanılır?

Marka, bir işletmenin mal ve hizmetlerini diğerlerinden ayırt eden işarettir ve süresiz olarak yenilenebilir. Tasarım ise ürünün görünümünü korur ve toplam koruma süresi sınırlıdır.

Bir logo hem marka hem tasarım olarak korunabilir. Ancak amaçları farklıdır: markanın işlevi kaynak göstermek, tasarımınki görünümü tekelinde tutmaktır. Uzun vadeli kimlik koruması için marka, ürün ömrü boyunca kopyalanmaya karşı koruma için tasarım tercih edilir.

Evet ve çoğu zaman doğru strateji budur. Ürünün çalışma prensibi patentle, görünümü tasarımla, adı markayla korunur. Üç hak birbirinin yedeği değildir; farklı saldırılara karşı farklı kalkanlardır.

Rakip, patentinizin kapsamı dışında kalan bir mekanizma geliştirebilir ama görünümü taklit ederse tasarım tescili devreye girer. Tersine, görünümü değiştirip mekanizmayı kopyalarsa patent devreye girer.

İhlal ve uygulanabilirlik

Tasarımınızı kim, nasıl ihlal eder?

Tasarım ihlali, tescilli tasarımın aynısının ya da bilgilenmiş kullanıcı üzerinde aynı genel izlenimi bırakan bir tasarımın izinsiz üretilmesi, satılması, ithal edilmesi ya da ticari amaçla elde bulundurulmasıdır.

Uygulamada ihlal genellikle birebir kopya değildir. Küçük bir detay değiştirilir ve ürün piyasaya sürülür. Değerlendirmede ölçüt detay farkı değil, bütünün bıraktığı izlenimdir; bu yüzden küçük değişiklikler çoğu zaman ihlalden kurtarmaz.

İhlalle karşılaşınca ne yapılır?

• Delil güvenliği. Ürünün satıldığı yer, tarih ve görseller tarihli biçimde kayıt altına alınır.
• İhtarname. Çoğu uyuşmazlık, ihtarname aşamasında karşı tarafın satışı durdurmasıyla biter.
• Tedbir talebi. Zararın büyümesini engellemek için üretimin ve satışın durdurulması istenebilir.
• Gümrükte el koyma. Tescil kaydı gümrük sistemine işlendiğinde, taklit ürün ülkeye girerken durdurulabilir.

Bu yolların hepsi tescilin varlığına dayanır. Tescilsiz tasarımda aynı adımlar atılabilir ama önce tasarımın size ait olduğunu ve ne zaman kamuya sunulduğunu ispatlamanız gerekir; bu da süreci hem uzatır hem zayıflatır.