Yenilik ve Ayırt Edici Nitelik: Tescilli Her Tasarımın Geçmesi Gereken İki Test

Bir stüdyo bir su ısıtıcısına sekiz ay verir. Gövde yumuşak bir silindir, kulp temiz bir halka, ağız kısa ve açılı bir koni. Özenli görünür, fotoğrafı güzel çıkar ve tasarımcı özgün olduğundan emindir. Sonra bir rakip, piyasada zaten bulunan üç ısıtıcıyı gösterir: aynı yumuşak silindir, aynı halka kulp, aynı açılı ağız. Yeni ısıtıcı göze hoş gelir. Ancak hukukun gözünde korunabilir bir tasarım değildir. "Bana yeni görünüyor" ile "hukuken yeni" arasındaki o boşluğu ölçen şey, işte yenilik ve ayırt edici niteliktir; zayıf tasarım başvurularının neredeyse tamamı bu iki testten birinde takılır.

Türkiye, bir ürünün görünümünü 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu kapsamında endüstriyel tasarım haklarıyla korur. Tasarım, bir ürünün tümünün ya da bir parçasının görünümüdür: çizgileri, konturları, renkleri, şekli, dokusu, malzemesi ve süslemesi. Bir tasarımın tescil edilmesi ve itiraz hâlinde geçerli kalabilmesi için bu görünümün iki ayrı testi geçmesi gerekir. Kulağa benzer gelirler ve insanlar bunları birbirine karıştırır; oysa farklı sorular sorarlar ve bir tasarım birinden rahatça geçerken diğerinde batabilir.

Yenilik evet-hayır sorar: bu görünüm daha önce kamuya sunuldu mu?

Bir tasarım, başvuru tarihinizden (rüçhan talep ediyorsanız rüçhan tarihinizden) önce aynısı kamuya sunulmamışsa yenidir. "Aynı" kavramı katı yorumlanır, ama küçük bir esneklikle: yalnızca küçük ayrıntılarda farklılık gösteren tasarımlar aynı sayılır. Fark etmek için cetvel ve iyi bir ışık gerektiren bir değişiklik, bir tasarımı yeni yapmaz. Logoyu iki milimetre kaydırın, kimsenin farklı algılamayacağı bir köşeyi yuvarlayın, bir parçayı gözün aynı okuduğu bir tona boyayın; kanun yine de önceki tasarımı görür.

Asıl yükü taşıyan kelime kamudur. Açıklama yalnızca önceki tescillerle sınırlı değildir. Bir tasarım; yayımlandıysa, sergilendiyse, ticarette kullanıldıysa ya da ilgili sektördeki iş çevrelerinin makul olarak haberdar olabileceği biçimde dünyanın herhangi bir yerinde başka şekilde açıklandıysa kamuya sunulmuş sayılır. Başka bir ülkedeki fuardan bir katalog sayılır. Yurt dışında zaten satılan bir ürün sayılır. Tasarımı gösteren kendi sosyal medya paylaşımınız da sayılır; bu yüzden erken paylaşım, açıklama süresi devreye girmedikçe yeniliği yok eder. Önceki tasarım Türk olmak zorunda değildir, bir rakibe ait olmak zorunda da değildir. Yeniliği en sık öldüren şey, çoğu zaman kişinin kendi önceki açıklamasıdır.

Yeniliği zemin olarak düşünün. Tek tek önceki tasarımlarla karşılaştırılarak verilen net bir geçti-kaldı kararıdır. Harmanlama yoktur. İncelemeci ya da mahkeme, bir önceki ısıtıcının kulpunu bir diğerinin gövdesine ekleyip "bu bileşim seni öne almış" diyemez. Her önceki tasarım tek başına durur ve soru şudur: bunlardan herhangi biri, küçük ayrıntılar bir yana, seninkiyle aynı mı?

Ayırt edici nitelik daha zor sorar: alanı bilen birine farklı hissettiriyor mu?

Yeniliği geçmek yeterli değildir. Tasarımın ayrıca ayırt edici niteliğe sahip olması gerekir; yani bilgilenmiş kullanıcı üzerinde bıraktığı genel izlenimin, daha önce kamuya sunulmuş herhangi bir tasarımın bıraktığı genel izlenimden farklı olması gerekir. Gerçekten sınırda olan davaların çoğu burada kazanılır ve kaybedilir, çünkü bu bir ölçüm değil, bir izlenim meselesidir.

Bilgilenmiş kullanıcı, özgül ve işe yarar bir kurgudur. Bu kişi, rafa şöyle bir göz atan ortalama alıcı değildir; her vidayı sayabilen tasarım mühendisi de değildir. Bilgilenmiş kullanıcı, o kategorideki ürünleri bilen, birçoğunu kullanmış ve ayrıntıya makul ölçüde dikkat eden kişidir. Bir ısıtıcı için, yüzlerce ısıtıcı elinden geçmiş bir ev ürünleri zincirinin satın alma sorumlusunu düşünün. Bir sandalye için, mesleği gereği oturma birimi seçen bir iç mimarı. Bu kişi, sıradan müşterinin atladığı şeyleri fark eder, ama mikroskobik farkların da peşinde değildir.

Tasarımcının seçenek özgürlüğü çıtayı kaydırır

Ayırt edici nitelik, tasarımcının tasarımı geliştirirken sahip olduğu seçenek özgürlüğünün derecesi dikkate alınarak değerlendirilir. İşlevin, teknik kısıtların ya da yerleşik beklentilerin az manevra alanı bıraktığı durumlarda küçük farklar daha çok ağırlık taşır, çünkü o alandaki her tasarımcı benzer çözümlere zorlanır. Standart bir palet, bir vida, sıradan bir fiş: farklı olma alanı dardır, dolayısıyla ölçülü bir değişiklik bile farklı bir genel izlenim yaratmaya yetebilir. Özgürlüğün geniş olduğu yerlerde, dekoratif bir lamba ya da bir parfüm şişesinde olduğu gibi, aynı küçük değişiklik önemsiz okunur ve tasarımın çıtayı aşmak için daha cesur biçimde farklılaşması gerekir. "Yakın" görünen iki desenin, alanın ne kadar kalabalık olduğuna göre çizginin iki ayrı yanına düşmesinin nedeni budur.

En önemli sonuç şudur: yenilik ve ayırt edici nitelik, aynı zamanda tescil edilmiş bir tasarımın sonradan hükümsüz kılınma gerekçeleridir. Türkiye'de tasarım başvuruları, baştan tam bir yenilik araştırması yapılmadan şekli incelemenin ardından tescil edilir; dolayısıyla tescil belgesi, tasarımınızın gerçekten yeni olduğunun kanıtı değildir. Başvuru tarihinde yenilikten ya da ayırt edici nitelikten yoksunsa, durdurmaya çalıştığınız bir rakip onun hükümsüzlüğünü isteyebilir ve belge sizi kurtarmaz. Her tasarım tescili içindeki sessiz risk budur: iki test belgeyle bitmez. Hakkınızın çatlayabileceği kalıcı fay hatlarıdır.

İki testi üç ürün üzerinden okumak

Soyut dil, bir aday tasarımı var olanların yanına koyduğunuzda hızla somutlaşır.

Bir sandalye

Bir konsol (cantilever) sandalye düşünün: arka ayağı olmayan, kıvrımlı boru bir iskeletle taşınan bir oturak ve sırt. Bu siluet neredeyse bir asırdır kamuya açık olduğundan, tanıdık bir iskelete ve yalın bir kabuğa sahip yeni bir konsol sandalye yeni değildir; oranları biraz farklı olsa bile çoğu zaman ayırt edici niteliği yoktur, çünkü bilgilenmiş iç mimar bu biçimi binlerce kez görmüştür. Şimdi aynı sandalyeye, kolçaklara akan tek ve sürekli bir dalga olarak biçimlendirilmiş, kategoride kimsenin kullanmadığı bir sırt verin. Yeniliği geçer, çünkü aynısı yoktur; ayırt edici niteliği vardır, çünkü bilgilenmiş kullanıcı için genel izlenim gerçekten kendine özgüdür. Aynı ürün, aynı başlangıç, zıt sonuç; ve bunu tümüyle biçimin var olan alana karşı nasıl okunduğu belirler.

Bir şişe

Bir su şişesi, vidalı kapaklı uzun bir silindirdir. Buradaki özgürlük geniştir, içecekler sayısız biçimde gelir; dolayısıyla önceki silindirlerden yalnızca biraz daha uzun bir boyunla ya da azıcık daha geniş bir tabanla ayrılan bir silindir, yeniliği kıl payı geçer ve ardından ayırt edici nitelikten yoksun kalır, çünkü bilgilenmiş alıcının genel izlenimi "bir silindir daha"dır. Buna karşılık, gövdesi burgulu üçgen bir prizma olan ve gömme bir tutma kanalı bulunan bir şişe, ilk bakışta farklı bir genel izlenim üretir. Şişenin öğrettiği ders şudur: geniş tasarım özgürlüğü çıtayı yükseltir; neredeyse her şeyi yapabilecekken herkesle neredeyse aynı şeyi yapmak ölümcüldür.

Bir yüzey deseni

Eşit aralıklı puantiyelerden oluşan bir tekstil baskısı, bir yerleşim olarak çok eski ve kamuya açıktır; bu yüzden yeni bir puantiyeli kumaş, hangi renkleri seçerseniz seçin yeni değildir ve ayırt edici niteliği yoktur, çünkü tek başına renk, ölçeğin küçük-ayrıntı ucunda durur. Aynı fikri, gizli bir çapraz ızgara boyunca boyut değiştiren ve yinelenen bir motifle kesilen noktalar olarak yeniden kurgulayın; bilgilenmiş kullanıcının görmediği bir yerleşim elde edersiniz ve bu, hem yeniliği hem ayırt edici niteliği taşıyabilir. Desenler, testlerin tek bir öğeye değil, uygulandığı hâliyle tasarımın genel görsel izlenimine baktığının en açık hatırlatıcısıdır.

Başvuruya para harcamadan önce tasarımı sınamak

İki test de var olana karşı karara bağlandığından, sizi koruyan iş başvurudan önce yapılır, sonra değil. Türk siciline, EUIPO tasarım veri tabanına ve sıradan piyasa ile katalog kaynaklarına odaklı bir önceki-tasarım araştırması, tasarımınızın neye karşı ölçüleceğini söyler ve sınırdaki durumları erkenden ortaya çıkarır. Başvuruyu, farklı genel izleniminizi asıl yaratan unsurların etrafında kurun; sizi önceki tasarıma çeken jenerik kısımları çitlemek için kesik çizgiyle gösterilen (feragat edilen) görünümleri kullanın. İyi yapıldığında bu, bir taklitçiye salladığınızda ayakta kalan bir belge ile karşı çıktıkları an buharlaşan bir belge arasındaki farktır.

Pratik kural söylemesi kolay, hafife alınması da kolaydır. Yenilik aynısını dışarıda tutar; ayırt edici nitelik yalnızca benzer olanı dışarıda tutar. Açıkça yeni olan ama piyasada zaten bulunan bir şeyle aynı genel izlenimi üreten bir tasarım, bir tescilin değersiz çıkmasının en sık görülen yoludur. Yeni bir ürün görünümünü tartıyorsanız ve iki testin bir blog yazısındaki ısıtıcıya değil kendi tasarımınıza uygulanmasını istiyorsanız, ekibimiz tasarım temizliği ve tasarım tescili işini her gün yürütür; tasarımınızın nerede durduğuna dair erken bir okuma, pahalı sürprizi sonradan yaşamaktan kurtarır. Seri üretip satmayı düşündüğünüz ürünlerde aynı analiz, doğrudan sağlam bir endüstriyel tasarım tescili stratejisini besler ve başvuru, bir itiraza gerçekten dayanacak unsurlar üzerine kurulur.