Türkiye'de Neler Patentlenemez? Keşifler, Yöntemler, Yazılım ve Diğer İstisnalar

Bir mühendis, elinde bir patent olduğundan emin şekilde içeri girer. Teslimatları planlamanın daha hızlı bir yolunu bulmuş, bunu derli toplu bir kurallar dizisi olarak yazmış, hatta kodlamıştır. Matematik zarif, sağladığı tasarruf gerçektir. Zor haber şu ki, onu kurguladığı biçimiyle bunun neredeyse hiçbiri Türkiye'de patentlenemez. Bir formül buluş değildir, bir işi organize etmenin bir yolu buluş değildir ve bu haliyle tarif edilen bir bilgisayar programı sınırın yanlış tarafında kalır. Çalışma değerlidir. Sorun olan kategoridir.

Reddedilen başvuruların çoğu, fikir zayıf olduğu için değil, konunun en baştan zaten patentlenebilir olmaması nedeniyle düşer. Sınai Mülkiyet Kanunu (6769 sayılı Kanun) bir patentin neyi kapsayabileceğine dair kesin bir sınır çizer ve buluş gibi hissettiren uzun bir liste bu sınırın dışında kalır. Bu sınırı tarifnameyi yazmadan önce bilmek; başvuru ücretini, vekilin zamanını ve aksi halde kanunun çoktan çözdüğü bir konuda bir uzmanla tartışarak geçireceğiniz ayları kurtarır.

Kanun, buluş saymayı reddettiği şeyleri tek tek sayar

Türk patent hukuku, soruyu yoruma bırakmak yerine bilinçli bir istisna listesinden hareket eder. Bu listenin içinde birbirine karıştırıldığında başvuru sahiplerini yanıltan iki ayrı düşünce yaşar. İlk grup, hiçbir şekilde buluş sayılmadığı açıkça belirtilen konulardır. İkincisi, buluş olabilecek ama politika gerekçeleriyle patentlenmesi yasaklanan konulardır. İkisi de aynı sonuca, yani patent çıkmamasına götürür; ama çok farklı nedenlerle, ve her birinin etrafından dolaşma yolu da farklıdır.

İlk grup, buluş sahiplerini gafil avlayan gruptur, çünkü içindeki kalemler çoğu zaman çalışmanın en zekice yanıdır. Keşifler, bilimsel teoriler ve matematiksel yöntemler buluş değildir. Zihni faaliyetlere, oyun oynamaya ya da iş yapmaya ilişkin planlar, kurallar ve yöntemler buluş değildir. Bilgisayar programları, tek başına ele alındığında, buluş değildir. Estetik niteliği bulunan eserler, edebi ve sanatsal yapıtlar patentin değil telif hakkının konusudur. Ve bilginin yalnızca sunumu da buluş değildir. Tüm listede dolaşan ortak iplik aynıdır: bir patent, bir bilgiyi, bir düşünme yöntemini ya da insan faaliyetine dair bir kuralı değil, teknik bir soruna getirilen somut teknik bir çözümü korur.

Keşif buluş değildir ve bu fark her şeyi belirler

Kanunun en çok yaslandığı ayrım budur. Doğada zaten var olan bir şeyi keşfedersiniz; siz inşa edene kadar var olmayan bir şeyi icat edersiniz. Daha önce bilinmeyen doğal bir maddeyi izole edip yalnızca özelliklerini tarif etmek bir keşiftir. O madde için yeni bir teknik kullanım bulmak ve onu nasıl işe koşacağınızı göstermek bir buluş olabilir. Bir malzemenin neden öyle davrandığına dair bilimsel bir teori istisna kapsamındadır. Bu teoriyi gerçek bir sorunu çözmek için uygulayan belirli bir cihaz değildir. İçgörünün kendisini patentleme dürtüsü, güçlü bir araştırmanın değersiz bir başvuruya dönüşmesinin açık ara en yaygın nedenidir. İçgörü, keşfin kendisidir. Patentin, o içgörüyle yaptığınız şeye tutunması gerekir.

Matematiksel yöntem ve iş yöntemi dışarıda kalır, ama onları çalıştıran makine içeri girebilir

Matematiksel yöntemlere ve iş yöntemlerine ilişkin istisnalar, soyut fikrin kendisinin istisnası olarak yazılmıştır. Bir formül, salt matematik olarak ifade edilen bir algoritma ya da bir şirketi yönetmeye dönük bir plan, bir fiyatlandırma modeli, bir açık artırma kurgusu, bir lojistik kuralı, soyut olarak talep edildiğinde patentlenemez. Bu, Türkiye'ye özgü bir tuhaflık değildir. Avrupa Patent Sözleşmesi'ni yansıtır ve TÜRKPATENT (Türk Patent ve Marka Kurumu) bunu Avrupa Patent Ofisi'nin okuduğu gibi okur.

Önemli olan koşul, kanunun bu istisnalara eklediği ifadedir: bunlar yalnızca başvurunun konuya bu haliyle ilişkin olduğu ölçüde istisna kapsamındadır. Bütün mesele o ifadededir. Salt bir algoritmaya yönelik bir istem yasaktır. Algoritmayı ek bir teknik etki üretmek için kullanan belirli bir makineye, sürece ya da teknik sisteme yönelik bir istem ise kabul edilebilir, çünkü artık matematiği değil, ona dayanan bir buluşu talep ediyorsunuzdur. Yeni bir ticaret yöntemi, tek başına, istisna kapsamındadır. Ticareti mümkün kılan özgün bir teknik düzenek ise kendi başına patentlenebilir olabilir. Tarifname yazımı için ders açıktır: asla fikri talep etmeyin. Fikrin işlettiği teknik şeyi talep edin.

Yazılım bu haliyle istisnadır ve gerisini teknik etki testi belirler

Yazılım istisnası en çok kafa karışıklığı yaratan istisnadır, çünkü Türkiye her yıl açıkça yazılım içeren patentler vermektedir. İki ifade aynı anda doğrudur. Bir program olarak talep edilen bir bilgisayar programı, kod satırları, bir uygulama, bir mantık parçası, bu haliyle istisnadır. Teknik bir sorunu çözen ve bir bilgisayarın olağan çalışmasının ötesinde teknik bir etki üreten, bilgisayar tabanlı bir buluş ise patentlenebilir. Ayıran çizgi teknik etkidir, kodun varlığı ya da yokluğu değil.

Bir elektronik tablodaki satırları daha hızlı yeniden sıralayan bir algoritmanın, programın kendisi dışında teknik bir etkisi yoktur ve istisna kapsamında kalır. Bir kilitlenme önleyici fren sistemini kontrol eden, bir görüntüyü yeni bir teknik mekanizmayla sıkıştıran, donanımın daha verimli çalışmasını sağlayacak biçimde belleği yöneten ya da bir üretim sürecini yöneten yazılım, fiziksel ya da hesaplama anlamında teknik bir şey yapıyordur ve o şey bir patent taşıyabilir. Aynı buluş, iki farklı biçimde tarif edildiğinde, katkının nasıl kurgulandığına göre geçebilir ya da kalabilir. Teknik etkinin zayıf ya da yok olduğu yerde, gerçekçi yol, bir uzmanın reddedeceği bir patent değil, kod üzerindeki telif hakkı ve bazı durumlarda çevredeki sistemin korunmasıdır. Bu tercihi yazılım müşterilerimizle bir ret sonrasında değil, başvurudan önce ele alırız, çünkü kurgu kararı bir kez, en başta verilir.

Bazı gerçek buluşlar, kategori nedeniyle değil politika nedeniyle yine de yasaktır

İkinci grup nitelik olarak farklıdır. Burada konu gerçekten bir buluş olabilir, yine de kanun bir patenti reddeder, çünkü toplum bu alanların özel tekele konu olmaması gerektiğine karar vermiştir. Ticari kullanımı kamu düzenine ya da genel ahlaka aykırı olacak buluşlar baştan istisna kapsamındadır. Bitki ve hayvan çeşitleri ile bitki veya hayvan üretimine yönelik esas olarak biyolojik yöntemler patent korumasının dışında tutulur; ancak bitki çeşitlerinin kendine özgü bir ıslahçı hakları rejimi vardır ve mikrobiyolojik yöntemler farklı değerlendirilir. İnsan ya da hayvan vücuduna uygulanan cerrahi veya tedavi yöntemleri ile vücut üzerinde uygulanan teşhis yöntemleri de istisna kapsamındadır.

Bu tıbbi istisna ilk duyulduğundan daha dardır ve bu incelik ticari açıdan önemlidir. Tedavi yönteminin kendisi, cerrahi teknik, bir tedavinin uygulanma biçimi patentlenemez; çünkü ilke gereği bir hekim, birinin patenti yüzünden bir hastayı tedavi etmekten asla alıkonulmamalıdır. Bu yöntemlerde kullanılan maddeler, cihazlar, aletler ve düzenekler ise istisna kapsamında değildir. Yeni bir ilaç bileşiği, bir cerrahi alet, bir teşhis makinesi, bir implant, bunların tümü tam anlamıyla patentlenebilir. Çizgi, serbest kalan tedavi etme eylemi ile sahip olunabilen tedavi için kullanılan ürün arasında geçer.

Patent kapısı kapandığında bunun yerine ne başvurulur

Bir istisna tek bir kapıyı kapatır, binayı değil. Çoğu zaman aynı ticari ihtiyaca başka bir araç uyar ve doğru hamle, korumayı gerçekte elinizde olana göre seçmektir. Bir fikir, istisna kapsamında bir konu olduğu için değil de buluş basamağı eksikliği nedeniyle patent testini geçemediğinde, bir faydalı model, patentin aradığı buluş basamağını talep etmediği için yeni ve sanayiye uygulanabilir bir ürünü yine de koruyabilir; bu da küçük teknik iyileştirmeler için pratik bir yedek yol olur. Değerin teknik etkide değil ifadede olduğu yazılımlar için, kod üzerindeki telif tescili doğal seçenektir. Bir ürünün görünümü için bir endüstriyel tasarım o görünümü korur. Fikrin etrafında kurulan bir marka için ise marka koruması adı güvenceye alır. İstisnaları anlamanın amacı pes etmek değildir; patent sisteminin asla vermeyeceği şeylere patent parası harcamayı bırakmak ve her varlığı doğru sicile yönlendirmektir.

Bir başvuruya bağlanmadan önce dürüstçe yanıtlanmaya değer soru, fikrinizin bu çizgilerin hangi tarafında durduğudur, çünkü yanıt bundan sonraki her şeyi belirler. Elinizdekinin patentlenebilir teknik bir çözüm mü yoksa istisna kapsamında bir keşif, yöntem ya da program mı olduğundan emin değilseniz, patent vekillerimiz konuyu değerlendirip hangi yolun uyduğunu açıkça söyleyebilir. Yanıt patentse, onu patent tesciline kadar götürürüz; değer teknik ama küçük çaplıysa, bir faydalı model çoğu zaman onu daha iyi korur; ve gerçekten patentlenebilir olduğunda, patent başvurusunu ilk taslaktan itibaren teknik katkı etrafında kurgulamak, dosyanıza istisna etiketinin yapışmasını önleyen şeydir.